Περί της Αγροτικής Κρίσεως

Τι μας διδάσκει η αγροτική πολιτική της 4ης Αυγούστου

«Και τι διαφορετικό θα μπορούσε να γίνει;»

Η φράση αυτή επανέρχεται σχεδόν μηχανικά κάθε φορά που η Ελλάδα έρχεται αντιμέτωπη με τις αποτυχίες της Μεταπολίτευσης. Ιδιαίτερα σήμερα, με τον πρωτογενή τομέα να βρίσκεται σε κατάσταση αποσάθρωσης, το επιχείρημα αυτό λειτουργεί περισσότερο ως άλλοθι αδράνειας παρά ως σοβαρή πολιτική τοποθέτηση.

Η κρίση των αγροτών δεν αποτελεί συγκυρία, ούτε είναι φυσικά εισαγόμενη, αποτέλεσμα ξένων παραγόντων όπως αρέσκεται από κάποιους να αποδίδεται. Αποτελεί εντούτοις το φυσικό αποτέλεσμα δεκαετιών πολιτικής που αντιμετώπισε την ελληνική ύπαιθρο ως πρόβλημα προς διαχείριση και όχι ως στρατηγικό πλεονέκτημα του έθνους. Οι κυβερνήσεις της μεταπολίτευσης, πιστές στη λογική της εξάρτησης, ούσες ανίκανες οι ίδιες να κυβερνήσουν, αντικατέστησαν την εθνική αγροτική πολιτική με επιδοματισμό, γραφειοκρατία και πλήρη υποταγή σε υπερεθνικά σχήματα. Κι όμως, η ελληνική ιστορία αποδεικνύει ότι διαφορετικός δρόμος υπήρξε.

Όταν το κράτος είχε εθνικό προσανατολισμό

Η αγροτική πολιτική της κυβέρνησης της 4ης Αυγούστου δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένη από το συνολικό της όραμα: την οικοδόμηση μιας αυτάρκους, κοινωνικά συνεκτικής και εθνικά κυρίαρχης Ελλάδας, για την επίτευξη του οποίου απαιτούταν (και απαιτείται) μια ισχυρή αγροτική βάση. Σε μια εποχή παγκόσμιας οικονομικής αστάθειας και γεωπολιτικής έντασης, το κράτος ανέλαβε ενεργό ρόλο στην οργάνωση της παραγωγής.

Δεν επρόκειτο φυσικά για «κρατισμό» με τη σημερινή καρικατούρα του όρου, όπως έχει συνηθιστεί να χρησιμοποιείται από τις αριστερίζουσες του 21ου αιώνα κυβερνήσεις, αλλά για στοχευμένη εθνική καθοδήγηση της οικονομίας, με σαφή ιεράρχηση προτεραιοτήτων.

Στο αγροτικό ζήτημα αυτό μεταφράστηκε σε συγκεκριμένες πολιτικές:

-Διαγραφή και ρύθμιση αγροτικών χρεών, με αναγνώριση της κοινωνικής ιδιαιτερότητας του αγρότη.

-Αγροτική Τράπεζα με εθνικό ρόλο, προσανατολισμένη στην παραγωγή και όχι στο χρηματοπιστωτικό κέρδος.

-Κατώτατες εγγυημένες τιμές, ώστε ο κόπος του παραγωγού να έχει αξία και σταθερότητα.

-Κρατικοί οργανισμοί εμπορίας, για να περιοριστεί η εξάρτηση από ιδιωτικά συμφέροντα και μεσάζοντες.

-Συνεταιρισμοί με πραγματική κρατική στήριξη και εποπτεία.

-Κοινωνική ασφάλιση των αγροτών.

-Εκτεταμένα εγγειοβελτιωτικά έργα, υποδομές και αγροτική οδοποιία.

-Νέοι αγροτικοί οικισμοί, κατοικίες και σχολές.

-Στρατηγική αυτάρκειας, με στόχο τη μείωση εξαρτήσεων.

Ιστορικά, τα μέτρα αυτά δεν προέκυψαν μόνο μέσω “τεχνοκρατικών μελετών”, πράξη στην οποία αδυνατούν να προβούν οι τελευταίες Ελληνικές κυβερνήσεις, αλλά και απο μία βαθιά πολιτική αντίληψη, ότι χωρίς ισχυρή ύπαιθρο, δεν υφίσταται ισχυρά κυρίαρχο κράτος. Ουσιαστικά τα μέτρα αυτά δεν ήταν «φιλοαγροτικά» με τη σημερινή έννοια, ήταν εθνικά.

Το πρόβλημα της Μεταπολίτευσης: απουσία συνέχειας

Η μεγάλη τομή της Μεταπολίτευσης δεν ήταν μόνο θεσμική· ήταν νοοτροπιακή. Το κράτος έπαψε να σκέφτεται μακροπρόθεσμα. Κάθε κυβέρνηση έγινε προσωρινός διαχειριστής, κάθε πολιτική απόφαση προϊόν εκλογικού κόστους, κάθε εθνικό ζήτημα αντικείμενο κομματικής αντιπαράθεσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο αγρότης μετατράπηκε από παραγωγό του έθνους σε δικαιούχο επιδότησης. Η ύπαιθρος από ζωντανό κύτταρο σε δημογραφικά ετοιμόρροπη ζώνη. Και η αγροτική πολιτική σε παράρτημα ευρωπαϊκών κανονισμών.

Αυτό ακριβώς είναι το σημείο όπου αναδεικνύεται το ιστορικό και πολιτικό κενό που άφησε η κατάργηση της Βασιλείας, καθώς χάθηκε ο θεσμικός φορέας συνέχειας.

Ένα εθνοκεντρικό κράτος δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικά σε κυβερνήσεις τετραετίας. Χρειάζεται θεσμούς που σκέφτονται σε βάθος γενεών. Η αγροτική πολιτική, κατεξοχήν μακροπρόθεσμη, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα τομέα που καταρρέει όταν απουσιάζει η συνέχεια.

Η Βασιλεία, ως ανώτατος θεσμός ενότητας και ιστορικής ευθύνης, θα μπορούσε (και οφείλει) να λειτουργεί ως εγγυητής στρατηγικής κατεύθυνσης, ιδιαίτερα σε ζητήματα εθνικής παραγωγής, δημογραφίας και αυτάρκειας.

Οι αγροτικές κινητοποιήσεις του σήμερα, οι οποίες εκφράζουν μεν σωστές ανησυχίες, δεν δύναται να αποτελέσουν ουσιαστική αλλαγή πορείας αν δεν γίνουν η αφορμή για την δημιουργία μιας σοβαρής εθνικής αντιπρότασης, η οποία θα ενσωματωθεί στις θέσεις μιας μελλοντικής κυβέρνησης.

Πηγή Φωτογραφίας: The Seattle Times

Και εδώ αναδεικνύεται η μεγαλύτερη αδυναμία της εποχής:

Ο εθνοκεντρικός-πατριωτικός χώρος αδυνατεί να παράξει κυβερνητική προοπτική, καθώς δεν φαίνεται να υπάρχει δύναμη στον εθνοκεντρικό χώρο που να παρουσιάζει στοιχεία κυβερνησιμότητας ή δυναμική.

Αυτό το κενό φυσικά δεν είναι τυχαίο. Πρόκειται για αποτέλεσμα δεκαετιών αποκοπής της κοινωνίας από την έννοια της εθνικής πολιτείας. Όμως, αν οι αγρότες και συνολικά ο ελληνικός λαός αναζητούν ιδέες, αυτές δεν βρίσκονται ούτε σε ευρωπαϊκά non-papers ούτε σε μεταφρασμένα προγράμματα, αλλά βρίσκονται μέσα στην ίδια μας την ιστορική εμπειρία.

Πηγές:
-Douros, D., & Angelis-Dimakis, D. (2021). Perceptions and uses of the land: Agrarian rhetoric and agricultural policy in Greece under Metaxas’ regime (1936–1941). Perspectivas – Journal of Political Science.
-Panagiotopoulos, D., & Carmona-Zabala, J. (2019). State control over Greek agricultural institutions under Metaxas. Rural History.
-Angelis-Dimakis, D. (2025). The ruralist path of the 4th August regime: associative and agrarian policy of the Metaxas’ dictatorship (1936-1941)
-The economic policy of the 4th of August regime (2012). Metaxas-Project.com.